Ein Volk!, Ein Reich!, Ein person…

Duitsland 1932: het land gaat gebukt onder de hoge kosten die het moet betalen om boete te doen voor de Eerste Wereld Oorlog. Er is amper werk, mensen lijden honger en er heerst grote onvrede. Toch beweegt het land mee met de nieuwste ontwikkelingen in de wereld, waaronder filmografie.

De 30-jarige danseres en actrice Leni Riefenstahl heeft het hart van vele Duitsers weten te veroveren door in films van de beroemde Arnold Franck te spelen. Toch kruipt het bloed waar het niet gaan kan. Tijdens de opnames van de vijf films waarin zij speelde, ontwikkeld Riefenstahl een liefde voor de technische en artistieke kant van het vak. Samen met goede vriend en toneelschrijver Béla Belázs werkt zij aan een script. Riefenstahl wil het verhaal verfilmen, maar heeft slechts een klein budget. Zij waagt echter de sprong en besluit om de film zelf te regisseren.

Haar eerste film Das Blaue Licht doet het voornamelijk internationaal erg goed, maar weet maar weinig Duitsers te charmeren. Toch zit er een man in het publiek die zeer te spreken is over de unieke technieken die Riefenstahl in haar film hanteert: Adolf Hitler. Hitler is dusdanig onder de indruk dat hij kennis wilt maken met de regisseuse. Tijdens deze ontmoeting vertelt hij haar dat ze een talent heeft, dat ongekend is en haar tot grote hoogte zal brengen. Riefenstahl is op haar beurt onder de indruk van deze imposante man, vooral na het lezen van Mein Kampf. Zij is er dan ook heilig van overtuigd dat Hitler Duitsland zal leiden in de nabije toekomst.

riefenstahl

Leni Riefenstahl zou snel genoeg gelijk krijgen. Vlak na hun ontmoeting in 1932 boekt de partij van Hitler, NSDAP, een grote overwinning en wordt de grootste partij van Duitsland. Vanuit de overheid worden nog laatste pogingen gedaan om de NSDAP niet de overhand te laten krijgen, maar het kwaad is al geschied. In 1933 wordt Hitler benoemt als Bondskanselier van Duitsland. Vanaf dat moment zet de partij alles op alles om het land tot een Nationaalsocialistische staat te vormen, met zichzelf als totalitaire macht. De NSDAP wijzigt grondwetten om zo druk uit te oefenen en verspreidt daarnaast propaganda om het volk in hun voordeel te beïnvloeden.

Joseph Goebbels wordt door Hitler aangesteld als Minister van Volksvoorlichting en Propaganda. De twee kunnen het goed vinden maar raken met elkaar in de clinch wanneer Hitler besluit Riefenstahl te verzoeken om een film te maken* over de partijdagen in Neurenberg. Ondanks dat dit tegen de zin van Goebbels in gaat, zal Riefenstahl de dagen verwerken in een van de meest geroemde propagandafilms allertijden: Das Triumph des Willens. Een werk wat haar tot aan haar dood in 2003 zal blijven achtervolgen.

Triumph de Einheit
Das Triumph des Willens is een uiterst zorgvuldig samengestelde propagandafilm. In de openingsbeelden wordt Hitler ontvangen als een ware Messias. Onder luid gejuich rijdt hij in een open Volkswagen Kever door de straten van Duitsland. Aan de kant staan mannen, vrouwen en kinderen met hun rechterhand omhoog. Het enthousiasme en de bewondering zijn van hun gezichten af te lezen. Riefenstahl zoomt regelmatig in op individuele kinderen en vrouwen, neemt shots over de schouder van Hitler om de kijker te laten zien wat zijn uitzicht is en brengt de gehele massa als een in beeld. Het laat niet alleen de kracht van de nieuwe leider zien, maar ook de eenheid binnen het volk. Dit is een trend die zij gedurende de gehele film doorzet.

hitler en riefenstahl

Riefenstahl zal tijdens een interview in 2002 vertellen dat zij enkel wilde vastleggen wat er gebeurde, zonder daar een mening of politiek statement aan vast te koppelen. Zij schermt met de opmerking dat zij bewust geen commentaar in de film heeft verwerkt, maar alleen beelden van de partijdagen. Het feit dat zij sommige beelden in scene heeft gezet en van te voren tot wel 50 maal heeft gerepeteerd laat zij daarbij echter achterwegen. Ook de keuzes die zij maakt in de film zelf, tonen een andere kant. Zo zijn in het begin van de film een aantal quotes van verschillende partijleden achter elkaar geplaatst, die erg op het gevoel van de kijker inspelen. Dit zonder enige tekst of uitleg.

“De waarheid over Duitsland staat bovenaan.”

“We hebben 152.000 Duitsers aan het werk gekregen en we zijn pas net begonnen.”

“Hitler garandeerde ons de overwinning in de oorlog en garandeert ons nu de zekerheid.”

“De gezondheid van onze boeren staat voorop.”

“Onze handel zal floreren.”

Tussen deze veelbelovende quotes plaats Riefenstahl ook quotes die een donkerdere boodschap met zich mee dragen.

“Een volk dat zijn ras niet puur houdt, zal uitsterven!”

“Een goede basis voor een Nationaal Socialistische Staat is een Nationaal Socialistische Wet, ingegeven door de hoogste rang: onze Fürher.”

“Je vrijheid en veiligheid is zeker gesteld in deze Nationaal Socialistische Staat van orde, vrijheid en rechtvaardigheid.”

Vervolgens kiest de regisseuse ervoor om af te sluiten met statements om de eendracht van de partij de benadrukken en te insinueren dat het gehele volk vrijwillig achter Hitler staat.

“Het is goed om macht te hebben gebaseerd op kracht, maar het is mooier en dankbaarder om het hart van de mensen te winnen en daarin te blijven.”

“Het Duitse volk is klaar om te werken. We wachten op opdracht van onze Fürher.”

Na deze quotes gaat Riefenstahl over op beelden van de samenkomst van zon 52.000 arbeiders. Deze staan opgesteld als een groot leger. Hier filmt zij de meest spraakmakende en bekritiseerde scene van de gehele film. Een voorman vraagt aan de mannen in zijn omgeving waar zij vandaan komen. Iedere streek uit Duitsland wordt genoemd. Het wordt opgevolgd door een opsomming van al het goede werk dat deze mannen verrichten. Alle 52.000 mannen sommen dit synchroon op. De quote Ein Volk!, Ein Führer!, Ein Reich!, Deutschland!” wordt luid gescandeerd en zal de slogan van de NSDAP worden. Een overzichtsshot benadrukt niet alleen de eensgezindheid van de arbeiders, maar wekt ook de indruk dat alle arbeiders in Duitsland als één achter Hitler staan.

Riefenstahl zal in 2002 beweren dat zij geen idee had wat voor impact deze scene zou hebben. Zij blijft stellig volhouden dat zij enkel bezig was met hoe het beeld eruit zou zien en niet met de boodschap die het zou uitdragen.

“Ik wist niet dat Triumph des Willens zo’n succes zou worden. Ik heb gewoon een zo’n goed mogelijke film gemaakt. Maar ik had geen reden om aan te nemen dat het zo’n succes zou worden. Het zit niet in mij om slecht werk te leveren, dat irriteert me. Ik kan dat niet. Als ik een slechte overgang zie moet ik het verbeteren. (…) Ik heb er nooit over nagedacht welk effect de film zou hebben.”

Ratlosigkeit und zwang
Waar Riefenstahl tijdens de Tweede Wereld Oorlog geroemd werd om haar werk, word zij bespot en vervloekt wanneer deze voorbij is. Beschuldigingen van fascisme en Nazisme blijven haar dusdanig achtervolgen dat zij na de scheiding van haar man besluit zijn naam te blijven dragen omdat niemand die herkent. Zij heeft de beschuldigingen altijd als een vloek en last ervaren. Dusdanig zwaar dat zij regelmatig over zelfmoord heeft nagedacht. Het was alleen de angst die haar tegenhield om het ook daadwerkelijk uit te voeren.

“De beschuldigingen dat ik een Nazi en fascist zou zijn is een vloek voor mij omdat ik mijn leven zo anders zie dan als het wordt omschreven. Ik vind het een vloek die het leven zwaar maakt. Ik ben niet vrij. Ik sta onder beschuldiging en dat is zwaar om mee te leven.”

Volgens Riefenstahl nemen mensen geen moeite om naar haar kant van het verhaal te luisteren. Door de positie waarin Hitler zich bevond, gecombineerd met de belofte dat zij na Triumph des Willens nooit meer een partijfilm zou hoeven maken, voelde zij zich gedwongen om mee te werken. Toch heeft zij nooit letterlijk gezegd dat Hitler deze beslissing heeft afdwongen. Zij heeft altijd vermeld dat hij haar creatieve blik heeft gebruikt omdat hij deze zo wist te waarderen.wld_riefenstahl

Daarmee lijkt Riefenstahl een contradictie van zichzelf. Zij voelde zich gedwongen, maar weigert tegelijkertijd te zeggen dat Hitler haar misbruikte. Zij weigert toe te geven dat zij Triumph des Willens als propaganda maakte, maar heeft destijds bewust beelden gemanipuleerd. Het valt te betwisten of zij dit deed ten goede van de partij, of uit artistiek oogpunt. Nu anno 2016 is het gemakkelijk om de effecten van de film te erkennen en te benoemen. In dat licht gezien heeft Riefenstahl een werk gemaakt wat terecht bekritiseerd wordt. Toch is deze benadering te kort door de bocht.

Film bestond in 1932 namelijk pas zo’n 30 jaar. In Duitsland was het zelf pas sinds 5 jaar een populairder medium. De effecten van het medium waren nog nooit onderzocht, laat staan dat men hier over nadacht. Ongeacht of Riefenstahl wel of niet bewuste keuzes in haar beelden heeft gemaakt doet niet af aan het feit dat zij de gevolgen daadwerkelijk niet had kunnen overzien. Er was immers nog geen enkele situatie waarin film een dusdanige impact op het grote publiek had gehad. Hetzelfde geldt voor het gebruik van muziek in de film. Riefenstahl was de een van de eerste regisseuses die hier gebruik van maakte. Dit resulteerde zelfs in het feit dat Triumph des Willens een van de meest vooruitstrevende en vernieuwende films in zijn tijd was.

Wellicht heeft Riefenstahl zich laten leiden door haar creatieve geest en enkel een werk gemaakt dat echt iets met haarzelf deed. Het gevolg daarvan was echter een van de grootste propagandafilms allertijden. Dat zij dit zelf niet als dusdanig beschouwt valt mogelijk te wijten aan haar desinteresse in de toenmalige politiek. Dat zij, met alle inzichten van na de oorlog, altijd heeft ontkent dat zij met de film het Nazisme heeft verheerlijkt blijft zorgelijk.

Leni Riefenstahl was slechts één persoon, een radar, in het netwerk van Adolf Hitler. Het is moeilijk om te bepalen of Riefenstahl een Nazi** was, gezien de tijdsgeest, en daarom is het wellicht terecht dat zij door de rechtbank enkel als meeloper werd bestempeld. Wat we met zekerheid kunnen vaststellen is dat zij een groot aantal verkeerde keuzes heeft gemaakt. De gevolgen daarvan hebben haar leven tot aan haar dood toe tot een hel gemaakt. Iets wat erger zal zijn dan de langste gevangenisstraf die men aan haar had kunnen geven.

*Triumph des Willens was niet de eerste film die Riefenstahl voor Hitler maakte. Eerder maakte zij de film Sieg des Glaubens, die vernietigd is na de Tweede Wereld Oorlog. Riefenstahl heeft tot haar dood beweert dat deze korte film enkel een paar achter elkaar geplakte shots was, op verzoek van Hitler. Deze bewering wordt echter in twijfel getrokken omdat er een grootse première voor de film op poten was gezet die wereldwijd de aandacht wist te trekken. Bron: http://www.hijstek.nl

**Niet alleen haar propagandafilms waren reden voor deze aantijging. Ook de roddels dat zij een relatie had met Hitler speelde hierbij een grote rol. Het feit dat zij enkel als meeloper werd veroordeeld heeft te maken met het ontbreken van kennis. Na haar veroordeling werd namelijk bekend dat zij persoonlijk zigeuners uit het concentratiekamp had gekozen om een rol te spelen in haar film Tiefland. Een groot deel van deze zigeuners zijn omgekomen in Dachau. Bron: http://www.wikipedia.nl

Advertenties

Een gedachte over “Ein Volk!, Ein Reich!, Ein person…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s